---
title: การรักษาดุลยภาพของน้ำและสารในร่างกาย (22.19 นาที)
subtitle: 
date: วันจันทร์ที่ 22 เมษายน 2567  เวลา 09.25 น.
---

								(ข้อความสดจากระบบถอดความเสียงพูดทางไกล)


(คุณครูปุาณิก) สวัสดีค่ะ ยินดีต้อนรับเข้าสู่วีดิทัศน์ รายวิชาวิทยาศาสตร์ชีวภาพศึกษาปีที่ 4 บทที่ 2 เรื่องการรักษาดุลยภาพของร่างกายมนุษย์นะคะ วันนี้เราจะศึกษากันหัวข้อย่อยที่ 2.1 เรื่องการรักษาดุลยภาพของน้ำและ โดยครูปาณิก เวียงชัย ค่ะ ข้อ 2.1 นี้นะคะ เป็น 1.1 ในหัวข้อย่อยทั้งหมด 11 ข้อ ซึ่งอยู่ในบทที่ 2 ดังโลกนี้เลยนะคะ ประสงค์การเรียนรู้ในหัวข้อนี้นะคะ ก็คือ 1. ระบุโครงสร้างและอธิบายการทำงานของไตมนุษย์ 2. อธิบายไกลการรักษาดุลยภาพของน้ำและสารในร่างกาย รวมทั้งการกำจัดของเสียงานของไตค่ะ หรือยังคะมาเริ่มกันเลยค่ะ ก่อนอื่นนะคะ นักเรียนจะรู้จักคำนี้ไหมคะ คำว่า "การรักษาดุลยภาพ" หรือ Homeostasis ครูให้นักเรียนคิดซัก 5 นาทีนะคะ แล้วเดี๋ยวเรามาฟังคำตอบค่ะ ค่ะ หมดเวลานะคะ ทีนี้เรามาลองฟังคำตอบนะคะ คำตอบที่น่าจะได้รับของตรงกับที่เคยคิดไว้นะคะ การรักษาดุลยภาพหรือคะหมายถึงการรักษาสภาพแวดล้อมภายในสิ่งมีชีวิตให้สมดุลและเหมาะสมต่อการดำรงชีวิตค่ะ นักเรียนนึกออกไหมคะ ว่าร่างกายมนุษย์เรานี่มีการรักษาดุลยภาพเกิดขึ้นตอนไหนและทำได้อย่างไร คุณครูคะก็จะขอยกตัวอย่างสถานการณ์ให้นักเรียนลองขบคิดกันนะคะ อาจจะเป็นขณะที่นักเรียนนี่กำลังเล่นกีฬานะคะ เช่นเล่นฟุตบอลหรือเล่นแบดมินตัน นักเรียนดูสิว่าขณะนั้นนี่ร่างกายของนักเรียนเกิดอะไรขึ้นบ้าง แล้วนักเรียนปฏิบัติตัวอย่างไรให้ร่างกายกลับเข้าสู่สภาวะปกติ นักเรียนคิดในใจไปก่อนนะคะ ให้เวลา 5 วินาทีนะคะ หมดเวลาค่ะ มาฟังคำตอบนะคะ จากที่นักเรียนนะคะ ออกกำลังกายหรือเล่นกีฬานักเรียนจะรู้สึกเหนื่อยมากกว่าปกติ จำนวนมากและกระหายน้ำการหาน้ำดื่มทำได้โดยการพัดหรือกระทั่งอาบน้ำ แต่ถ้าผ่านไปพักร่างกายก็จะกลับเข้าสู่ภาวะปกติค่ะ ร่างกายของเรานะคะ มีการรักษาดุลยภาพหลายอย่าง เช่น การรักษาดุลยภาพของน้ำและสารในร่างกาย การรักษาดุลยภาพของความเป็นกรด-เบสของเลือด การรักษาดุลยภาพของอุณหภูมิ ในหัวข้อการรักษาดุลยภาพในร่างกายค่ะ ร่างกายมนุษย์นะคะ ประกอบไปด้วยน้ำปริมาณร้อยละ 65 หรือ 70 ของหนักตัว ในแต่ละวันนะคะ ตั้งก็มีการได้รับและสูญเสียน้ำออกไปอยู่เสมอ นักเรียนคิดว่าจะกำหนดประจำวันใดบ้าง ที่ทำให้ปริมาณน้ำในร่างกายเปลี่ยนแปลงไป ครูให้เวลานักเรียนคิดคำตอบนี้สัก 5 วินาทีนะคะ เริ่มค่ะ ตัวอย่างชีวิตประจำวันที่ทำให้ร่างกายเกิดการเปลี่ยนแปลงปริมาณน้ำ เช่น การรับประทานอาหาร การดื่มน้ำ ถ่ายปัสสาวะหรืออุจจาระ นอกจากไปแล้วในแต่ละวันร่างกายของเราได้รับแล้วแสดงปริมาณน้ำที่ร่างกายได้รับ200 มิลลิลิตร อาหาร 700 มิลลิลิตร เครื่องดื่ม 1600 และสูญเสียน้ำออกไปโดยเหงื่อ 100 มิลลิลิตร อุจจาระ 200 มิลลิลิตร การระเหยซึ่งเป็นการระเหยจากผิวหนังการหายใจ 700 มิลลิเมตร ปัสสาวะ 1,500 ซึ่งผมแล้วร่างกายจะได้รับน้ำวันละ 2,500 มิลลิลิตร และสูยเสียออกไปวันละ 2,500 มิลลิลิตรเช่นเดียวกันค่ะ นักเรียนเคยตั้งคำถามกับตัวเองไหมคะ ว่าในแต่ละวันนักเรียนได้รับน้ำเพียงพอต่อความต้องการของร่างกายหรือไม่ และถ้ามีการสูญเสียน้ำออกไปเลยคิดว่าร่างกายของรักษาดุลยภาพของน้ำและสารต่าง ๆ ได้หรือไม่อย่างไร ในการรักษาดุลยภาพของน้ำและสารในร่างกายนะคะ อวัยวะที่มีบทบาทที่สำคัญคือไต  นักเรียนคิดว่าไตมีกลไกการทำงานอย่างไรจึงสามารถรักษาดุลยภาพของน้ำและสารต่าง ๆ ในร่างกายของมนุษย์ ครูให้เวลาคิดสัก 5 นาทีนะคะ แล้วมาตรวจสอบกันค่ะ หน้าที่หลักของไตในระบบขับถ่ายนะคะ ก็คือ 1. การกำจัดของเสียที่เกิดจากกระบวนการเมแทบอลิซึม และกระบวนการสลายสารอาหาร 2. การรักษาดุลยภาพของน้ำและสารต่าง ๆ ในร่างกาย ได้แก่ การรักษาปริมาณของน้ำในร่างกาย การรักษาดุลยภาพของแร่ธาตุในร่างกาย การรักษาดุลยภาพของกรด-เบสของเลือด นักเรียนทราบไหมคะ ว่าของเสียในระบบขับถ่ายคืออะไร ครูให้เวลาคิดสัก 5 วินาทีนะคะ เริ่มค่ะ ของเสียในระบบขับถ่าย ก็คือของเสียที่เกิดจากกระบวนการเมแทบอลิซึมกระบวนการได้แก่องค์ประกอบ เกิดจากการสลายโปรตีนและกรดนิวคลีอิกอยู่ในรูปของยูเรีย กรดยูริก แอมโมเนีย นักเรียนลองคิดดูนะคะ ว่าอุจจาระจัดเป็นของเสียในระบบขับถ่ายหรือไม่ ครูให้เวลาคิด 5 นาทีนะคะ เริ่มค่ะ หมดเวลาค่ะ นักเรียนได้คำตอบหรือยังคะ ไม่เป็นของเสียในระบบขับถ่าย อุจจาระคือกากอาหารที่เกิดจากการที่ร่างกายย่อยอาหารไม่ได้หรือย่อยไม่หมดค่ะ นอกจากนี้นะคะ ร่างกายก็ยังมีข้อเสียอย่างอื่นอีก เช่น แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ ซึ่งเป็นของเสียที่ได้จากกระบวนการเมแทบอลิซึม และจะถูกกำจัดออกโดยระบบหายใจค่ะ และอวัยวะในระบบขับถ่ายของร่างกายมนุษย์มีอะไรบ้าง อวัยวะที่สำคัญในระบบขับถ่ายของมนุษย์นะคะ ก็ประกอบด้วย ไตทำหน้าที่รักษาดุลยภาพของน้ำและสารต่าง ๆ ในร่างกายเสียที่มีไฮโดรเจนเป็นส่วนประกอบ ไตทำหน้าที่ลำเลียงของเสียน้ำและสารต่าง ๆ ที่เกินความต้องการของร่างกายไปที่กระเพาะปัสสาวะกระเพาะ ปัสสาวะทำหน้าที่สะสมของเสียน้ำและสารต่าง ๆ ความต้องการของร่างกายให้อยู่ในรูปของปัสสาวะ ท่อปัสสาวะทำหน้าที่ลำเลียงปัสสาวะออกนอกร่างกาย โดยมีหลอดเลือด renal artery เลือดเข้าสู่ไตหลอดเลือดนำเลือดออกจากไตค่ะ เมื่อนำไตมาผ่าตามยาว สามารถแบ่งเนื้อไตออกได้เป็น 2 ส่วน คือ ไตส่วนนอก ซึ่งมีสีจางที่มีสีเข้มกว่าและมีส่วนที่คล้ายรูปสามเหลี่ยม โดยที่ส่วนปลายสามเหลี่ยมจะยื่นเข้าไปจรดกับกรวยไต และต่อกับพ่อไปภายในเนื้อไตประกอบด้วย หน่วยไตจำนวนมาก ซึ่งเป็นส่วนสำคัญในการทำหน้าที่รักษาดุลยภาพของน้ำและสารต่าง ๆ รวมทั้งการกำจัดของเสียออกจากร่างกาย ประกอบไปด้วย โกลเมอรูลัส โบว์แมนแคปซูล ท่อหน่วยไต โดยส่วนที่เรียกว่าโกลเมอรูลัสจะมีลักษณะเป็นกลุ่มหลอดเลือดฝอยที่ล้อมรอบด้วยโบว์แมนส์แคปซูล ส่วนท่อหน่วยไตอยู่ต่อจากโบว์แมนส์แคปซูล มีลักษณะเป็นท่อยาวขดไปมาและที่ปลายสุดของท่อหน่วยไตจะเปิดออกสู่ท่อรวม ที่จะเปิดออกสู่กรวยไต เมื่อนักเรียนได้ทราบถึงโครงสร้างของไตไปแล้ว ทีนี้เรามาลองศึกษาการทำงานของหน่วยไตในการรักษาดุลยภาพของน้ำต่าง ๆ รวมทั้งการกำจัดของเสียออกจากร่างกายกันนะคะ การทำงานของหน่วยไตประกอบด้วย 3 ขั้นตอน ดังนี้ 1. การกรองที่บริเวณโกลเมอรูลัสและโบว์แมนส์แคปซูล 2. การดูดกลับ และ 3. การหลั่ง โดยการดูดกลับและการหลั่งจะเกิดขึ้นตลอดตามความยาวของท่อหน่วยไต การทำงานของหน่วยไตเริ่มจากเลือดไหลผ่านเข้าหลอดเลือดและผ่านหลอดเลือด เมื่อถึงโกลเมอรูลัสสารที่มีขนาดเล็ก เช่น น้ำ กลูโคส กรดแอมิโน และไอออนส่วนหนึ่งจะถูกกรองที่โกลเมอรูลัส และเข้าสู่ช่องโบว์แมนส์แคปซูล เม็ดเลือดขนาดใหญ่ เช่น โปรตีนยังคงอยู่ในหลอดเลือด ของเหลวที่กรองได้จะผ่านไปยังท่อหน่วยไต สารจะถูกดูดกลับบริเวณนี้ 3 ที่มีประโยชน์ทั้งหมด ทำให้ร่างกายรักษาดุลยภาพของน้ำในร่างกายเอาไว้ได้ นอกจากนี้ที่บริเวณท่อรวมยังมีการดูดกลับ น้ำ ยูเรี ยและไอออนต่าง ๆ กลับเข้าเส้นเลือกฝอยอีกด้วย บางกรณีมีการหลั่งสารบางชนิดจากเลือดเข้าสู่ท่อหน่วยไต เช่น ไฮโดรเจนไอออน รวมทั้งสารพิษบางชนิดทำให้สามารถตรวจพบสารเสพติดจากปัสสาวะได้ ของเหลวในท่อหน่วยไตจะถูกขับถ่ายออกจากร่างกายผ่านทางท่อรวมเป็นปัสสาวะ เข้าสู่กรวยไต และสะสมในกระเพาะปัสสาวะก่อนจะขับออกนอกร่างกาย เรามาตรวจสอบความเข้าใจกันบ้างนะคะ นักเรียนคิดว่าหน่วยไตทำหน้าที่กรอง ดูดกลับ และหลั่งสารใดบ้าง ครูให้เวลาคิดสัก 10 นาทีนะคะ เริ่มค่ะ หมดเวลาค่ะ สำหรับการกรองนะคะ ก็มีการกรองสารที่มีขนาดเล็กที่อยู่ในหลอดเลือด เช่น กลูโคส น้ำ ยูเรีย และไอออนบางชนิดเข้าสู่โบว์แมนส์แคปซูลเม็ดเลือดเลือดใหญ่และยังคงอยู่ในหลอดเลือดการดูดกลับนะคะ ก็จะมีการดูดกลับสารที่มีประโยชน์เข้าสู่หลอดเลือด เช่น กรดแอมิโน กลูโคส น้ำ สารลายต่าง ๆ เช่น อาการหลัก ๆ ก็จะมีการหลั่งสารที่ร่างกายไม่ต้องการหรือมีมากเกินไป เช่น ไฮโดรเจนไอออน แอมโมเนียมไอออน รวมทั้งสารพิษอื่น ๆ หรือยาบางชนิดค่ะ นักเรียนน่าจะพอทราบถึงกลไกการทำงานของไตของคนแล้วนะคะ ตอนนี้ครูรู้สึกกระหายน้ำจัง ขอดื่มน้ำนะคะ นักเรียนเคยสงสัยไหมคะ ว่าร่างกายมนุษย์รู้ได้อย่างไรว่าปริมาณน้ำที่รับเข้าและขับออกมีเท่าไรจึงจะรักษาดุลยภาพของน้ำในร่างกายไว้ได้ แล้วไตเกี่ยวข้องอย่างไรกับการรักษาดุลยภาพของน้ำในร่างกายนะคะ เราจะมาศึกษาไปพร้อมกันนะคะ เกี่ยวข้องร่วมกันของระบบประสาทระบบหมุนเวียนเลือด ระบบต่อมไร้ท่อ และระบบขับถ่ายค่ะ โดยมีอวัยวะที่เกี่ยวข้อง คือ สมองส่วนไฮโพทาลามัส ต่อมใต้สมองส่วนหลัง ซึ่งหลั่ง ADH และที่สำคัญนะคะ ไตค่ะ เรามาศึกษากลไกรักษาดุลยภาพของน้ำนะคะ เมื่อร่างกายสูญเสียน้ำเช่นเหงื่อออกมากทำให้ความเข้มข้นของเลือดเพิ่มขึ้น ซึ่งจะไปกระตุ้นสมองส่วนไฮโพทาลามัส ทำให้ต่อมใต้สมองส่วนหลัง ADH นี้จะไปกระตุ้นท่อหน่วยไตและท่อรวมให้เพิ่มการดูดกลับน้ำเข้าสู่เส้นเลือดฝอย ทำให้ปัสสาวะที่ขับออกมามีปริมาณน้อย ขณะเดียวกันไฮโพทาลามัสที่ถูกกระตุ้นจะทำให้เกิดการกระหายน้ำ การดื่มน้ำ กลไกทั้งหมดที่กล่าวมานะคะ เพราะจะทำให้ปริมาณน้ำในร่างกายเข้าสู่ภาวะสมดุลแล้วมาดูอีกตอนนี้บ้างนะคะ เมื่อร่างกายมีน้ำมากกว่าปกติ เช่น การดื่มน้ำครั้งละมาก ๆ ทำให้ความเข้มข้นของเลือดลดลง ส่งผลให้ลดการกระตุ้นสมองส่วนไฮโพทาลามัส ทำให้ต่อมใต้สมองส่วนหลังหลั่ง ADH น้อยลง และท่อรวมลดการดูดกลับน้ำเข้าสู่หลอดเลือดฝอยส่งผลให้ปัสสาวะที่ขับออกมามีปริมาณมาก ทำให้ร่างกายกลับเข้าสู่ภาวะสมดุล ไตยังช่วยรักษาดุลยภาพของแร่ธาตุบางชนิดที่สำคัญนะคะ เช่น โซเดียม โพแทสเซียม ซึ่งเป็นแร่ธาตุที่เกี่ยวข้องกับการทำงานของระบบประสาทและกล้ามเนื้อค่ะ ในครั้งนี้นะคะ ครูก็จะขอยกตัวอย่างผลการรักษาดุลยภาพของโซเดียมมาให้นักเรียนได้ศึกษากันค่ะ ในกรณีที่มีปริมาณโซเดียมในเลือดต่ำนะคะ ก็จะไปกระตุ้นให้ต่อมหมวกไตหลั่งฮอร์โมนชนิดหนึ่งที่ชื่อว่าแอลโดสเตอโรนนะคะ ไปกระตุ้นที่บริเวณท่อหน่วยไตและท่อรวมให้มีการดูดกลับโซเดียมและน้ำเข้าสู่ระบบหมุนเวียนเลือด ส่งผลให้ปริมาณโซเดียมในร่างกายกลับเข้าสู่ภาวะสมดุลค่ะ นักเรียนชอบรับประทานอาหารที่มีรสเค็มไหมคะ เช่น การเติมเกลือหรือน้ำปลาลงไปในอาหารครั้งละมาก ๆ นักเรียนทราบหรือไม่คะ การรับประทานอาหารที่มีรสเค็มส่งผลกระทบต่อการทำงานของไตได้ ครูมาคำถามชวนคิดให้นักเรียนช่วยกันหาคำตอบให้นะคะ นักเรียนคิดว่าถ้ารับประทานอาหารที่มีรสเค็มอยู่เป็นประจำในปริมาณที่เกินความต้องการของร่างกายจะเกิดอะไรขึ้น ลองใช้เวลาคิดสัก 10 วินาทีนะคะ เริ่มค่ะ หมดเวลาค่ะ เราลองมาฟังคำตอบนะคะ ในกรณีที่ไตนะคะ เป็นปกติได้ในปริมาณพลังงานมาก ๆ ซึ่งปริมาณนี้นะคะ ก็จะขึ้นอยู่กับปริมาณโซเดียมและอาหารที่รับประทานเข้าไป แต่กรณีที่ไตไม่สามารถทำงานได้เกิดการสะสมของโซเดียมและน้ำในอวัยวะต่าง ๆ ส่งผลให้มีอาการแขนขาบวม แน่นหน้าอก เหนื่อยง่าย และอาจมีความเสี่ยงต่อการเกิดโรคความดันโลหิตสูง ทำให้ไตมีความผิดปกติในการกรอง เช่น จะพบโปรตีนในปัสสาวะได้ค่ะ นอกจากนี้ยังมีอาหารบางอย่างที่มีส่วนผสมของโซเดียมในปริมาณที่ค่อนข้างสูง เช่น ขนมกรุบกรอบ บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป หรืออาหารแช่แข็งค่ะ นักเรียนก็ได้ศึกษาข้อนี้มาพอสมควรแล้วนะคะ เรามาสรุปสาระสำคัญ 2.1 กันค่ะ ไตทำหน้าที่รักษาดุลยภาพของน้ำและสารต่าง ๆ ในร่างกาย รวมทั้งกำจัดของเสียที่มีไนโตรเจนเป็นองค์ประกอบ ภายในเนื้อไตประกอบด้วยหน่วยไตจำนวนมาก แต่ละหน่วยไตประกอบด้วย โกลเมอรูลัส โบว์แมนส์แคปซูล ท่อหน่วยไต การทำงานของหน่วยไตแบ่งได้เป็น 3 ขั้นตอน คือ 1. การกรอง เกิดที่กโกลเมอรูลัสและโบว์แมนส์แคปซูล โดยสารที่มีขนาดเล็กจะถูกกรองเข้าสู่โบว์แมนส์แคปซูลและลำเลียงไปยังท่อหน่วยไตต่อไป 2. การดูดกลับเกิดขึ้นที่ท่อหน่วยไต สารที่ยังมีประโยชน์รวมทั้งน้ำและไอออนต่าง ๆ 3. การหลั่ง เกิดที่ท่อหน่วยไต โดยจะหลั่งสารบางชนิดที่ได้จากเลือดเข้าสู่ท่อหน่วยไตหัวข้อถัดมา คือ กลไกการรักษาดุลยภาพของน้ำในร่างกาย เกิดจากการทำงานร่วมกันของระบบระบบหมุนเวียนเลือด ระบบประสาท และระบบต่อมไร้ท่อ โดยถ้าปริมาณน้ำในเลือดมีการเปลี่ยนแปลงไปจากปกติจะกระตุ้นสมองส่วนไฮโพทาลามัส ทำให้การหลั่ง ADH จากต่อมใต้สมองส่วนหลังเปลี่ยนแปลง ทำให้ท่อหน่วยไตและท่อรวมกลับน้ำเข้าหลอดเลือดเพิ่มขึ้น หรือลดลง หัวข้อถัดมานะคะ ก็คือกลไกการรักษาดุลยภาพแร่ธาตุในร่างกายนะคะ ซึ่งก็จะขอเสนอปริมาณโซเดียมในเลือดค่ะ เมื่อร่างกายมีปริมาณโซเดียมในเลือดต่ำนะคะ ก็จะไปกระตุ้นให้ต่อมหมวกไต หลังแอลโดสเตอโรนไปกระตุ้นท่อหน่วยไตท่อรวมให้เกิดการตรวจจากโซเดียมและน้ำเข้าสู่หลอดเลือดค่ะ และก่อนจบหัวข้อดีนะคะ ก็อยากให้นักเรียนทำใบงานที่ 2.1 เรื่องการรักษาดุลยภาพของน้ำและสารในร่าง โดยสามารถดาวน์โหลดใบงานนี้ได้ที่ลิงก์หรือ QR Code ในภาพนะคะ นักเรียนอาจจะสืบค้นและตอบคำถามด้วยตนเองหรือทำงานเป็นกลุ่มร่วมกันก็ได้ค่ะ สำหรับในหัวข้อต่อไปนะคะ ที่จะได้ศึกษาในคลิปต่อ ๆ ไป ก็จะเป็นหัวข้อที่ 2.2 การรักษาดุลยภาพของกรด-เบสของเลือด และ 2.3 การรักษาดุลยภาพของอุณหภูมิในร่างกายค่ะ สำหรับคลิปนี้คุณครูก็ขอตัวลาไปก่อนนะคะ พบกันใหม่คลิปหน้า สวัสดีค่ะ 

[เสียงดนตรี]