รหัสมนุษย์นะคะ วันนี้หัวข้อย่อย 2.1 เรื่องการรักษาดุลยภาพของน้ำและสารในร่างกายครูปาณิก เวียงชัยค่ะ หัวข้อ 2.1 นี้นะครับ เป็นหนึ่งในหัวข้อย่อยจากทั้งหมด 4 หัวข้อ ซึ่งอยู่ในบทที่ 2 ตามรูปนี้นะคะ สำหรับจุดประสงค์การเรียนรู้ในหัวข้อคือ 1. ระบบโครงสร้างอธิบายการทำงานของไตมนุษย์ 2. อธิบายกลไกการรักษาดุลยภาพของน้ำและสารในร่างกาย รวมทั้งการกำจัดของเสียที่เกิดจากกระบวนการ เมทาบอลิซึมในการทำงานของไตค่ะ นักเรียนพร้อมหรือยังคะ ถ้าพร้อมแล้วเรามาเริ่มเรียนกันเลยค่ะ ก่อนอื่นนะคะ นักเรียนรู้จักคำนี้ไหมคะ คำว่าการรักษาดุลยภาพหรือ Homeostasis ครูให้นักเรียนคิดสัก 5 วินาทีนะคะ เดี๋ยวเรามาฟังคำตอบกันค่ะ ค่ะ หมดเวลานะคะ เรามาลองฟังคำตอบนะคะ เอามาลองดูสิ ว่าคำตอบที่นักเรียนจะได้รับฟังนั้นตรงกับนักเรียนคิดไว้ไหมคะ การรักษาดุลยภาพหรือ homeostasis นะคะ ก็จะหมายถึงการรักษาสภาพแวดล้อมภายในสิ่งมีชีวิตให้สมดุล และเหมาะสมต่อการดำรงชีวิตค่ะ นักเรียนอาจจะยังนึกไม่ออกนะคะ ว่าร่างกายมนุษย์เรานี่ มีการรักษาดุลยภาพขึ้นตอนไหนและทำได้อย่างไร คุณครูนะคะ ก็จะขอยกตัวอย่างสถานการณ์มาให้นักเรียนลองขบคิดกันนะคะ อาจจะเป็นขณะที่นักเรียนอีกกำลังเล่นกีฬานะคะ ฟุตบอลหรือเล่นแบดมินตัน นักเรียนลองนึกดูสิคะ ว่าขนาดนั้นนี่ร่างกายของนักเรียนเกิดอะไรขึ้นบ้าง แล้วนักเรียนปฏิบัติตัวอย่างไรให้ร่างกายกลับเข้าสู่ภาวะปกติ ลองตอบคำถามครูในใจก่อนนะคะ ให้เวลาคิด 5 วินาทีนะคะ เริ่มค่ะ หมดเวลาค่ะ เรามาลองฟังคำตอบกันนะคะ หลังจากที่นักเรียนนะคะ ออกกำลังกายหรือเล่นกีฬามานักเรียนก็น่าจะรู้สึกเหนื่อย ร้อน หายใจเร็วกว่าปกติ เหงื่อไหลจำนวนมาก และกระหายน้ำ พฤติกรรมที่นักเรียนจะทำถัดมา คือ หาเครื่องดื่ม การทำให้อุณหภูมิร่างกายลดลงอาจจะทำได้โดยการพัดหรือดื่มน้ำ แต่เมื่อเวลาผ่านไปสักพักร่างกายจะกลับเข้าสู่ภาวะปกติค่ะ ร่างกายของเรานะคะ มีการรักษาดุลยภาพหลายอย่าง เช่น การรักษาอย่าภาพของน้ำและสารในร่างกาย การรักษาดุลยภาพของการเป็นกรดเบสของเลือด การรักษาดุลยภาพของอุณหภูมิ สำหรับวันนี้นะคะ เราจะเรียนในหัวข้อการรักษาดุลยภาพของน้ำและสารในร่างกายค่ะ ร่างกายมนุษย์นะคะ ประกอบด้วยน้ำปริมาณร้อยละ 65-70 ของน้ำหนักตัว ในแต่ละวันนะคะ ร่างกายมนุษย์จะได้รับน้ำและสูญเสียออกไปอยู่เสมอ นักเรียนคิดว่ากิจกรรมในชีวิตประจำวันในบ้านที่ทำให้ปริมาณน้ำในร่างกายเปลี่ยนแปลงไป ครูให้เวลานักเรียนคิดคำตอบสัก 5 วินาทีนะคะ เริ่มค่ะ ตัวอย่างชีวิตประจำวันที่ทำให้ร่างกายเกิดการเปลี่ยนแปลง ปริมาณน้ำ เช่น การรับประทานอาหาร การดื่มน้ำ การขับถ่ายปัสสาวะ หรืออุจจาระ นอกจากกิจกรรมที่ยกตัวอย่างไปแล้ว ในแต่ละวันร่างกายของเรายังมีการได้รับและสูญเสียน้ำออกไปอีก ในรูปแบบอื่น ๆ อีกเลยภาคนี้จะแสดงปริมาณน้ำโดยเฉลี่ยที่ร่างกายร่างกายผู้ใหญ่ใน 1 วัน โดยเฉลี่ยแล้วนะคะ ร่างกายได้รับน้ำจาก mentholatum 200 ml. อาหาร 700 ml. เครื่องดื่ม 1,600 มิลลิลิตรและสูญเสียน้ำออกไปโดยเหงื่อ 100 มิลลิลิตร อุจจาระ 200 มิลลิลิตร การระเหย ซึ่งเป็นการระเหยผิวหนังและการหายใจ 700 มิลลิลิตร ปัสสาวะ1,500 มิลลิลิตร ซึ่งรวมแล้วร่างกายจะได้รับน้ำโดยเฉลี่ยวันละ 2,500 มิลลิลิตร แล้วสูญเสียออกไปวันละ 2,500 มิลลิลิตรเช่นเดียวกันค่ะ นักเรียนเคยตั้งคำถามกับตัวเองไหมคะ ว่าแต่ละวันนักเรียนได้รับน้ำเพียงพอกับความต้องการหรือไม่ แต่ถ้าไม่มีการสูญเสียน้ำออกไปเลย นักเรียนคิดว่าร่างกายยังคงรักษาดุลยภาพของน้ำและสารอาหารต่าง ๆ ได้หรือไม่อย่างไร ในการรักษาดุลยภาพของน้ำและสารในร่างกายนะคะ อวัยวะที่มีบทบาทที่สำคัญ คือ ไต นักเรียนคิดว่าไตมีกลไกการทำงานอย่างไร จึงสามารถรักษาดุลยภาพของน้ำและสารต่าง ๆ ในร่างกายของมนุษย์ได้ ครูให้เวลาคิดสัก 5 วินาทีนะคะ แล้วเรามาศึกษาไปพร้อม ๆ กันค่ะ หน้าที่หลักของไตในระบบขับถ่ายนะคะ ก็คือ 1. การกำจัดของเสียเกิดจากการที่เกิดกระบวนการเมตาบอลิซึมและกระบวนการ สลายอาหาร รักษาดุลยภาพของน้ำในร่างกายต่าง ๆ ได้แก่การรักษาปริมาณของน้ำในร่างกายการรักษาดุลยภาพของแร่ธาตุในร่างกาย การรักษาดุลยภาพของกรด เบส ของเลือด นักเรียนทราบหรือไม่คะ ว่าของเสียในระบบขับถ่ายคืออะไร ครูให้เวลาคิดสัก 5 วินาทีนะคะ เริ่มค่ะ ของเสียในระบบขับถ่าย ก็คือของเสียเกิดจากกระบวนการเมตาบอลิซึม และกระบวนการสลายอาหาร ได้แก่ ของเสียที่มีไนโตรเจนเป็นองค์ประกอบจากการสลายโปรตีนและกรดนิวคลีอิก อยู่ในรูปของยูเรีย ยูริก และแอมโมเนียลองคิดดูนะคะ อุจจาระจะเป็นของเสียในระบบขับถ่ายหรือไม่ ครูให้เวลาคิด 5 วินาทีนะคะ เริ่มค่ะ หมดเวลาค่ะ นักเรียนได้คำตอบหรือยังคะ มาฟังคำตอบพร้อมกันเลยค่ะ อุจจาระค่ะ ไม่เป็นของเสียในระบบขับถ่าย เพราะอุจจาระ คือ กากอาหารที่เกิดจากการที่ร่างกายย่อยอาหารไม่ได้ ย่อยไม่หมดค่ะ นอกจากนี้นะคะ อากาศก็ยังมีของเสียอย่างอื่นอีกเช่น แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ มันเป็นของเสียที่ได้จากกระบวนการเมตาบอลิซึม แล้วจะถูกกำจัดออก โดยระบบหายใจค่ะ อวัยวะในระบบขับถ่ายของมนุษย์มีอะไรบ้าง อวัยวะที่สำคัญในระบบขับถ่ายของมนุษย์นะคะ ก็ประกอบด้วย ไต ทำหน้าที่รักษาดุลยภาพของน้ำและสารต่าง ๆ ในร่างกาย และกำจัดของเสียที่มีไนโตรเจนเป็นองค์ประกอบ ท่อไต ทำหน้าที่ลำเลียงของเสียและสารอาหารต่าง ๆ ที่เกินความต้องการของร่างกายไปที่กระเพาะปัสสาวะ กระเพาะปัสสาวะ ทำหน้าที่สะสมของเสียน้ำและสารต่าง ๆ เกินความต้องการของร่างกายให้อยู่ในรูปของปัสสาวะ ท่อปัสสาวะ ทำหน้าที่ลำเลียงปัสสาวะออกนอกร่างกาย โดยมีหลอดเลือด renal artery หลอดเลือด renal นำเลือดออกจากไตค่ะ เมื่อนำไตมาผ่าตามยาว สามารถแบ่งเนื้อไตออกได้เป็น 2 ส่วน คือ ไตส่วนนอก ซึ่งมีสีจาง และเนื้อไตส่วนในที่มีสีเข้มกว่า และมีส่วนที่คล้ายรูปสามเหลี่ยม โดยที่ปลายสามเหลี่ยมจะยื่นเข้าไปจรดกับกรวยไตเธอมีลักษณะเป็นเป็นโพรงและต่อกับท่อไตภายในเนื้อไตประกอบด้วย กรวยไตจำนวนมาก ซึ่งเป็นส่วนสำคัญในการทำหน้าที่รักษาดุลยภาพของน้ำและสารต่าง ๆ ทำการกำจัดของเสียออกจากร่างกายในรูปของปัสสาวะ แต่ละหน่วยไตประกอบด้วย โกลเมอรูลัส โบว์แมนแคปซูล ท่อหน่วยไต โดยส่วนที่เรียกว่ากรมอนุรักษ์จ ะเป็นกลุ่มหลอดเลือดฝอยที่ล้อมรอบด้วยโบว์แมนแคปซูล ส่วนท่อหน่วยไตอยู่ต่อจากโบว์แมนแคปซูล มีลักษณะเป็นท่อยาวขดไปมาอยู่แนบชิดกับหลอดเลือดฝอย ที่มาพันตามท่อหน่วยไต และที่ปลายสุดของท่อหน่วยไตจะเปิดออกสู่ท่อรวม ที่จะเปิดออกศูนย์หน่วยไต เมื่อนักเรียนได้ทราบถึงโครงสร้างของไตไปแล้ว ทีนี้เรามาลองศึกษาการทำงานของหน่วยไต ในการรักษาดุลยภาพของน้ำและสารต่าง ๆ รวมทางการกำจัดของเสียออกจากร่างกายกันนะคะ การทำงานของหน่วยไตประกอบด้วย 3 ขั้นตอน ดังนี้ 1. การกรอง เกิดที่บริเวณโกลมูลัส และโบว์แมนแคปซูล 2. การดูดกลับ และ 3. การหลั่งการดูดกลับและการหลั่งจะเกิดขึ้นตลอดตามความยาวของท่อหน่วยไต การทำงานของหน่วยไตเริ่มจากเลือดสายผ่านเข้าหลอดเลือด minimally และผ่านหลอดเลือดเข้าสู่โกโมลูลัส เมื่อถึงโกโมลูลัสสารที่มีขนาดเล็ก เช่น น้ำ กลูโคส กรดอะมิโน ยูเรีย และไอออนส่วนหนึ่ง จะถูกกรองที่อมูลัสติดกับพวงมาลัส่วนเซลล์เม็ดเลือดเกล็ดเลือดสารที่มีขนาดใหญ่ เช่น โปรตีน ยังคงอยู่ในหลอดเลือด ของเหลวที่กรองได้จะผ่านไปยังท่อหน่วยไต ซึ่งบริเวณนี้สารที่มีประโยชน์จะถูกดูดกลับเข้าสู่หลอดเลือดฝอยทั้งหมด เช่น กลูโคส กรดอะมิโนไอออนต่าง ๆ ไอออนที่มีการดูดกลับ เช่น ไฮโดรเจนคาร์บอเนตไอออน ในร่างกายไว้ได้ นอกจากนี้ที่บริเวณท่อรวมยังมีการดูดกลับ น้ำ ยูเรีย และไอออนต่าง ๆ บางสู่กลับเข้าสู่หลอดเลือดฝอยอีกด้วย บางกรณีมีการหลั่งสารบางชนิดจากเลือดเข้าสู่ท่อหน่วยไต เช่น ไฮโดรเจนไอออน แอมโมเนียมไอออน รวมทั้งสารพิษอื่น ๆ หรือยาบางชนิด ทำให้สามารถตรวจพบสารเสพติด จากปัสสาวะได้ ของเหลวในท่อหน่วยไต ถูกขับถ่ายออกจากร่างกายผ่านทางท่อรวมเป็นปัสสาวะ แล้วเข้าสู่กรวยไต ท่อไต และสะสมในกระเพาะปัสสาวะ ก่อนจะขับออกนอกร่างกายทางท่อปัสสาวะ เรามาลองตรวจสอบความเข้าใจกันบ้างนะคะ นักเรียนคิดว่าหน่วยไตทำหน้าที่กรองดูดกลับหลั่งสารใดบ้าง ครูให้เวลาคิด 5 วินาทีนะคะ เริ่มค่ะ หมดเวลาค่ะ เรามาลองฟังคำตอบกันบ้างนะคะ สำหรับการกรองนะคะ ก็จะมีการกรองสารที่มีขนาดเล็กที่อยู่ในหลอดเลือด เช่น กลูโคส น้ำ ยูเรีย กรดอะมิโน ไอออนบางชนิดเข้าสู่โบว์แมนแคปซูล ส่วนเซลล์เม็ดเลือด เกร็ดเลือด โปรตีนขนาดใหญ่จะยังคงอยู่ในหลอดเลือดต่อไป การดูดกลับมาค่ะ ก็จะมีการดูดกลับสารที่มีประโยชน์เข้าสู่หลอดเลือด เช่น กรดอะมิโน กลูโคส น้ำและไอออนต่าง ๆ เช่น โซเดียมไอออน โพแทสเซียมไอออน ไฮโดรเจนคาร์บอเนตไอออน และการหลั่งนะคะ ก็จะมีการหลั่งสารที่ร่างกายไม่ต้องการหรือมีมากเกินไป เช่น ไฮโดรเจนไอออน แอมโมเนียมไอออน รวมทั้งสารพิษอื่น ๆ หรือยาบางชนิดค่ะ นักเรียนน่าจะพอทราบถึงกลไกการทำงานของไตพอสมควรแล้วนะคะ ตอนนี้ครูรู้สึกกระหายน้ำจัง ขอครูดื่มน้ำสักแป๊บนะคะ นักเรียนเคยสงสัยไหมคะ ว่าร่างกายมนุษย์รู้ได้อย่างไร ว่าปริมาณน้ำที่รับเข้าแล้วขับออกมีเท่าใด จึงรักษาดุลยภาพของน้ำในร่างกายไว้ได้ แล้วไคเกี่ยวข้องอย่างไรการรักษาดุลยภาพของน้ำในร่างกาย เราจะมาศึกษาไปด้วยกันนะคะ การรักษาดุลยภาพของน้ำนะคะ ก็จะเกี่ยวข้องกับการทำงานร่วมกันของระบบประสาท ระบบหมุนเวียนเลือด ระบบต่อมไร้ท่อ และระบบขับถ่ายค่ะ โดยมีอวัยวะที่เกี่ยวข้อง คือ สมองส่วนไฮโพทาลามัส ต่อมใต้สมองส่วนหลังครึ่งหลัง ซึ่งหลัง Anti หรือ ADH ค่ะ เรามาศึกษากลไกการรักษาดุลยภาพของน้ำกันนะคะ เมื่อร่างกายสูญเสียน้ำ เช่น เหงื่อออกมาก ทำให้ความเข้มข้นของเลือดเพิ่มขึ้น ซึ่งจะไปกระตุ้นสมองส่วนไฮโพทาลามัส ทำให้ต่อมใต้สมองส่วนหลัง หลัง ADH มากขึ้น ADH นี้จะไปกระตุ้นท่อหน่วยไตและท่อรวมให้เพิ่มการดูดกลับน้ำเข้าสู่หลอดเลือดฝอย ทำให้ปัสสาวะที่ขับออกมามีปริมาณน้อย ขณะเดียวกันไฮโพทาลามัสที่ถูกกระตุ้นจะทำให้เกิดการกระหายน้ำ และเกิดพฤติกรรมการดื่มน้ำ กลไกทั้งหมดที่กล่าวมานะคะ ก็จะทำให้ปริมาณน้ำในร่างกายกลับเข้าสู่ภาวะสมดุล เรามาดูอีกกรณีกันบ้างนะคะ เมื่อร่างกายมีน้ำมากกว่าปกติ เช่น การดื่มน้ำครั้งละมาก ๆ ทำให้ความเข้มข้นของเลือดลดลง ส่งผลให้ลดการกระตุ้นสมองส่วนไฮโพทาลามัส ทำให้ต่อมสมองส่วนหลัง หลั่ง ADH น้อยลง ท่อหน่วยไตและท่อรวมจึงลดการดูดกลับน้ำเข้าสู่ มามีปริมาณมากทำให้ร่างกายกลับเข้าสู่ภาวะสมดุล ไตยังช่วยรักษาดุลยภาพของแร่ธาตุบางชนิดที่สำคัญนะคะ เช่น โซเดียม, โพแทสเซียม ซึ่งเป็นแร่ธาตุที่เกี่ยวข้องกับการทำงานของระบบประสาทและกล้ามเนื้อค่ะ ในครั้งนี้นะครับ ครูขอยกตัวอย่างคนไกลกันรักษาดุลยภาพของโซเดียมมาให้ดูนะคะ ในกรณีที่มีปริมาณโซเดียมในเลือดต่ำนะคะ ก็จะกระตุ้นให้ต่อมหมวกไตหลั่งฮอร์โมนชนิดหนึ่งที่ชื่อว่า แอลโดสเตอโรนจะไปกระตุ้นหน่วยไตและท่อรวมให้มีการดูดกลับโซเดียมระดับสู่เลือด ส่งผลให้ปริมาณโซเดียมในร่างกายกลับเข้าสู่สภาวะสมดุลค่ะ นักเรียนชอบรับประทานอาหารที่มีรสเค็มไหมคะ เช่น การเติมเกลือ หรือน้ำปลาลงไปในอาหารครั้งละมาก ๆ นักเรียนทราบหรือไม่คะ ว่าการรับประทานอาหารที่มีรสเค็มไปบ่อย ๆ ส่งผลกระทบต่อการทำงานของไตได้ ครูมีคำถามชวนคิดให้นักเรียนช่วยกัน หาคำตอบให้ครูหน่อยนะคะ นักเรียนคิดว่าการรับประทานอาหารที่มีรสเค็มอยู่เป็นประจำในปริมาณที่เกินความต้องการของร่างกายจะเกิดอะไรขึ้น ลองใช้เวลาแค่ 10 วินาทีนะคะ เริ่มค่ะ หมดเวลาค่ะ เราลองมาฟังคำตอบกันนะคะ ในกรณีที่ไตนะคะ ยังทำงานได้เป็นปกติขับโซเดียมออกเป็นปัสสาวะครั้งละมาก ๆ ปริมาณที่ขับออกมานี้นะคะ จะขึ้นอยู่กับปริมาณโซเดียมที่มีอยู่ในอาหาร ที่รับประทานเข้าไป แต่กรณีที่ไตไม่สามารถทำงานได้จะเกิดการสะสมของโซเดียมและน้ำในอวัยวะต่าง ๆ ส่งผลให้มีอาการแขนขาบวม แน่นหน้าอก เหนื่อยง่าย และอาจมีความเสี่ยงต่อการเกิดโรคความดันโลหิตสูง ทำให้ไตมีความผิดปกติในการกรอง เช่น อาจจะพบโปรตีนในปัสสาวะได้ค่ะ นอกจากนี้ยังมีอาหารบางอย่างที่มีส่วนผสมของโซเดียมในปริมาณค่อนข้างสูง เช่น ขนมกรุบกรอบ บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป หรืออาหารแช่แข็งค่ะ นักเรียนก็ได้ศึกษาหัวข้อนี้มาพอสมควรแล้วนะคะ เราสรุปสาระสำคัญหัวข้อที่ 2.1 กันค่ะ ไตทำหน้าที่รักษาดุลยภาพของน้ำและสารต่าง ๆ ในร่างกาย รวมทั้งกำจัดของเสียที่มีไนโตรเจนเป็นองค์ประกอบ ภายในเนื้อไตประกอบด้วยหน่วยไตจำนวนมาก แต่ละหน่วยไตประกอบด้วย โกลโมรูลัส โบว์แมนแคปซูล ท่อหน่วยไต การทำงานของหน่วยไตแบ่งได้เป็น 3 ขั้นตอน คือ 1. การกรอง เกิดที่กลูมูนูรัสและโบว์แมนแคปซูล โดยสารที่มีขนาดเล็กถูกลองเข้าสู่โบว์แมนแคปซูลและลำเลียงไปที่ท่อหน่วยไตต่อไป 2. การดูดกลับเกิดขึ้นที่ท่อหน่วยไตรอยดูดกลับสารที่ยังมีประโยชน์ รวมทั้งน้ำและไอออนต่าง ๆ 3.การหลั่ง เกิดที่ท่อหน่วยไตโดยจะหลั่งสารบางชนิดที่ได้จากเลือดเข้าสู่ท่อหน่วยไต หัวข้อถัดมา คือ กลไกการรักษาดุลยภาพของน้ำในร่างกาย เกิดจากการทำงานร่วมกันของระบบขับถ่าย ระบบหมุนเวียนเลือด ระบบประสาท ระบบต่อมไร้ท่อ โดยถ้าปริมาณน้ำในเลือดมีการเปลี่ยนแปลงไปจากปกติ จะกระตุ้นหรือยับยั้งสมองส่วนไฮโพทาลามัสทำให้การหลั่ง ADH จากต่อมใต้สมองส่วนหลังเปลี่ยนแปลง ทำให้ท่อหน่วยไตและท่อรวม ดูดกลับน้ำเข้าหลอดเลือดเพิ่มขึ้นหรือลดลง หัวข้อถัดไปนะคะ ก็คือกลไกลการรักษาดุลยภาพในร่างกายนะคะ จะขอเสนอปริมาณโซเดียมในเลือดค่ะ เมื่อร่างกายมีปริมาณโซเดียมในเลือดต่ำนะคะ ก็จะไปกระตุ้นให้ต่อมหมวกไตหลังแอลโดสเตอโรนไปกระตุ้นท่อหน่วยไต ท่อรวม กับโซเดียมในน้ำเข้าสู่หลอดเลือดค่ะ ก่อนจบหัวข้อนี้นะคะ ก็อยากให้นักเรียนทำใบงานที่ 2.1 เรื่องการรักษาดุลยภาพของน้ำและสารในร่างกาย โดยสามารถดาวน์โหลดใบงานนี้ได้ที่ลิงก์หรือ QR Code ในภาพนะคะ นักเรียนอาจจะสืบค้นและตอบคำถามด้วยตัวเอง หรือทำงานเป็นกลุ่มร่วมกันกับเพื่อนก็ได้ค่ะ สำหรับในหัวข้อต่อไปนะคะ ที่จะได้ศึกษาในคลิปต่อ ๆ ไปก็จะเป็นหัวข้อที่ 2.2 การรักษาดุลยภาพของกรดเบสของเลือดและ 2.3 การรักษาดุลยภาพของอุณหภูมิในร่างกาย สำหรับคลิปนี้คุณครูก็ขอตัวลาไปก่อนนะคะ พบกันคลิปหน้า สวัสดีค่ะ [เสียงดนตรี]